Historia sakramentu pokuty jest fascynująca, gdyż jest to sakrament, którego zewnętrzne formy zmieniały się na przestrzeni wieków w sposób zasadniczy.
W okresie post-apostolskim, na początku II wieku miała miejsce praktyka tzw. drugiej pokuty, czyli odpuszczenia grzechów po przyjęciu chrztu. Owo sakramentalne pojednanie grzesznika po chrzcie możliwe było tylko jeden raz. Ta zasada jednorazowości – charakterystyczna dla sakramentu pokuty aż do VI wieku – opierała się na przekonaniu, że sakrament pokuty jest jakby drugim chrztem. A zatem, skoro chrztu nie można powtarzać, to sakramentu pojednania też nie można sprawować po raz drugi. Trzeba podkreślić, że jednorazowość pokuty odnosi się do sytuacji, kiedy ktoś popełnił grzechy ciężkie i zerwał jedność z Bogiem i Kościołem. Chrześcijanie pierwszych wieków nie chcieli zaakceptować możliwości, że ktoś wielokrotnie będzie na przemian ciężko grzeszył i pokutował. Taką sytuację oceniali jako swoistą drwinę z Jezusowego dzieła odkupienia. Co do grzechów lekkich i powszednich, to uważano, iż nie stanowią one materii sakramentu pojednania i mogą być zgładzone na wiele innych sposobów (np. przez modlitwę, post, uczynki miłosierdzia).
Do VI wieku sakrament pojednania charakteryzował się także surowością publicznych aktów pokutnych jakie musiał podejmować penitent (np. noszenie pokutnego ubioru, leżenie krzyżem u wejścia kościoła, post).
W rezultacie – z powodu niepowtarzalności i surowości uczynków pokutnych – sakrament pojednania znalazł się w głębokim kryzysie, co doprowadziło na przełomie VI i VII wieku do istotnych zmian w jego sprawowaniu. Pojawił się nowy typ sakramentalnej pokuty – zaczęto przystępować do niego wielokrotnie, to znaczy tyle razy ile popełniono grzech ciężki. Niestety owa praktyka spotkała się z potępieniem wśród niektórych biskupów. Gwałtowny sprzeciw nie przeszkodził jednak w rozszerzeniu się tej praktyki, która od VIII wieku była już obecna we wszystkich Kościołach lokalnych Europy.
W VIII wieku pojawiły również się rytuały pokutne: penitent udawał się do kapłana, z którym najpierw odmawiał psalmy pokutne oraz inne modlitwy, następnie wyznawał grzechy, a kapłan nakładał pokutę; penitent spełniał pokutę, po czym wracał do tego samego kapłana, aby otrzymać sakramentalne odpuszczenie. Od IX wieku w wyjątkowych sytuacjach udzielano rozgrzeszenia zaraz po wyznaniu win, a przed odprawieniem pokuty, czyli tak jak czyni się to dzisiaj. Praktyka ta stała się powszechna już około roku 1000.
Ostatecznie w Kościele Zachodnim pozostała jedynie powtarzalna spowiedź indywidualna, a zadawana pokuta stawała się coraz bardziej symboliczna. Najważniejszym elementem sakramentu pojednania nie było już wykonanie surowej pokuty, ale żal za grzechy oraz ich wyznanie.
Ważnym wydarzeniem w historii sakramentu, który potwierdziło praktykę wielorazowej pokuty prywatnej, było postanowienie Soboru Laterańskiego IV (1215 r.) o nałożeniu na wszystkich wiernych, którzy doszli do używania rozumu, obowiązku wyznawania przynajmniej raz w roku własnemu kapłanowi wszystkich popełnionych grzechów. Jeśli ktoś nie dopełnił tego obowiązku, to groziło mu pozbawienie prawa wejścia do kościoła, a także odmowa chrześcijańskiego pogrzebu.
Stabilizacja formy sakramentu pokuty rozpoczęła się w XII wieku. Wraz z nią pojawiła się potrzeba uporządkowania jego teologii. Naukę tę pogłębił i uporządkował m.in. Sobór Trydencki (1545-1563), określając relację pomiędzy kapłańską absolucją (odpuszczeniem grzechów) oraz aktami penitenta (żal, wyznanie grzechów, zadośćuczynienie). Współcześnie natomiast Sobór Watykański II (1962-1965) odnowił i podkreślił wspólnotowy charakter pokuty sakramentalnej.1
1 Marek Blaza SJ, Dariusz Kowalczyk SJ Dogmatyka. Tom 5. Traktat o sakramentach Biblioteka "Więzi"- Warszawa 2007, str. 399-417.
